نارساخوانی چیست؟

نارساخوانی شایع‌ترین اختلال یادگیری است که بر خواندن و املا تأثیر می‌گذارد. همچنین ممکن است باعث مشکلاتی در نوشتن و ریاضی شود. با این حال، مشخص نیست دقیقاً چه تعداد از افراد به آن مبتلا هستند. نظر متخصصان در این زمینه تفاوت زیادی دارد و برآوردها نشان می‌دهند که میزان نارساخوانی در کودکان بین ۵ تا 17/5 درصد است.

نارساخوانی یک وضعیت مادام‌العمر است و با افزایش سن از بین نمی‌رود و در بزرگسالان نیز شایع است. با این حال، «مادام‌العمر بودن» نارساخوانی به این معنا نیست که فرد در تمام طول زندگی دقیقاً با همان دشواری‌ها روبه‌رو خواهد بود.

از آنجا که نارساخوانی بر خواندن تأثیر می‌گذارد، بعضی افراد تصور می‌کنند که نارساخوانی یک مشکل بینایی است. اما این‌طور نیست. نارساخوانی به پردازش زبان مربوط است. خواندن با توانایی توجه آگاهانه به صداهای زبان گفتاری و تشخیص آن‌ها آغاز می‌شود. به این مهارت آگاهی واج‌شناختی گفته می‌شود.

نارساخوانی در همهۀ افراد به یک شکل ظاهر نمی‌شود. خواندن از مهارت‌های مختلفی تشکیل شده و ممکن است هر فرد در بعضی از این مهارت‌ها بیش از دیگران دشواری داشته باشد. شدت این دشواری‌ها نیز می‌تواند متفاوت باشد.

نارساخوانی درمان قطعی ندارد، اما برای کمک به افراد نارساخوان راهکارهای مؤثری وجود دارد. آموزشِ تخصصیِ خواندن و حمایت‌هایی مانند تسهیلات آموزشی و محیطی می‌توانند مهارت‌ها را بهبود دهند و چالش‌های فرد را در مدرسه و محیط کار کاهش دهند.

علت‌های نارساخوانی

نارساخوانی یک اختلال عصبی‌رشدی است و در نتیجۀ تفاوت‌هایی در نحوۀ تکامل و عملکرد مغز ایجاد می‌شود. (این موضوع دربارۀ سایر اختلالات یادگیری و نقص توجه و بیش‌فعالی (ADHD) نیز صدق می‌کند.)

پژوهشگران با استفاده از تصویربرداری مغزی، از جمله ام‌آرآی عملکردی (FMRI)، بررسی کرده‌اند که هنگام خواندن و پردازش زبان، در مغز افراد دارای نارساخوانی و افراد بدون نارساخوانی چه اتفاقی می‌افتد. این پژوهش‌ها نشان داده‌اند که هنگام پردازش زبان و خواندن، نواحی متفاوتی از مغز در افراد دارای نارساخوانی فعال می‌شوند.

همچنین نارساخوانی می‌تواند در اعضای یک خانواده بیشتر دیده می‌شود. پژوهشگران در حال بررسی نقشی هستند که ژن‌ها ممکن است در آن داشته باشند. یک مطالعۀ گسترده در سال ۲۰۲۲ تفاوت‌های ژنتیکی متعددی را شناسایی کرد که با دشواری در خواندن و پردازش زبان ارتباط دارند.

نشانه‌های نارساخوانی

نشانه‌های نارساخوانی از فردی به فرد دیگر متفاوت‌اند و ممکن است در طول زمان تغییر کنند. این نشانه‌ها اغلب در کودکان و بزرگسالان یکسان نیستند. اگر فردی نارساخوانی داشته باشد، ممکن است نشانه‌های او در بزرگسالی با نشانه‌هایی که در کودکی داشته متفاوت باشند. اما به‌طور کلی، افراد دارای نارساخوانی ممکن است در این مهارت‌ها دشواری داشته باشند:

• صداکشی و ترکیب صداها برای خواندن کلمات (decodindg)
• تبدیل صداها به حروف برای نوشتن کلمات (encoding)
• روان‌خوانی؛ یعنی خواندن با سرعت مناسب و بدون اشتباه (fluency)

نشانه‌ها در کودکان

یکی از نشانه‌های مهم نارساخوانی در کودکان، دشواری در خواندن واژه‌ها بر اساس صداها و همچنین ترکیب صداها با یکدیگر است. اما نشانه‌های نارساخوانی ممکن است حتی از دوران پیش‌دبستانی، یعنی پیش از شروع یادگیری خواندن، ظاهر شوند. اگر فرزندتان نارساخوانی داشته باشد، ممکن است نشانه‌هایی مانند موارد زیر را مشاهده کنید:

• تلفظ نادرست کلمات
• دشواری در یادگیری شعرهای کودکانه یا ترانه‌های قافیه‌دار
• اشتباه گرفتن حروفی که از نظر ظاهری شبیه یکدیگرند
• بی‌علاقگی به یادگیری حروف و صداهای آن‌ها

نشانه‌ها در بزرگسالان

برخی از نشانه‌های نارساخوانی در بزرگسالان مستقیماً به مهارت‌های خواندن مربوط می‌شوند. برخی دیگر نیز در نتیجۀ دشواری‌‌های خواندن به وجود می‌آیند. این نشانه‌ها ممکن است خود را در احساسات یا رفتار فرد نیز نشان دهند. برای مثال، ممکن است هنگام خواندن یا زمانی که از شما خواسته می‌شود با صدای بلند بخوانید، احساس اضطراب کنید؛ حتی اگر بتوانید با سرعت مناسب و بدون اشتباهات زیاد بخوانید.

نشانه‌های دیگر می‌توانند شامل موارد زیر باشند:

• درک نکردن آنچه خوانده‌اید
• اشتباهات زیاد هنگام خواندن
• فراموش کردن سریع نام افراد و مکان‌ها
• احساس خستگی پس از خواندن
• اجتناب از خواندن
• دشواری در املا و نوشتن

تشخیص نارساخوانی

اگرچه اصطلاح «نارساخوانی» بسیار رایج است، ممکن است در منابع تخصصی فارسی با عنوان‌هایی مانند «خوانش‌پریشی» نیز روبه‌رو شوید. همچنین، بسته به اینکه ارزیابی توسط چه فردی و در چه محیطی انجام شود، اصطلاح‌های متفاوتی برای توصیف این اختلال به کار می‌رود.
برای مثال، در نظام آموزشی آمریکا، مدارس هنگام ارزیابی دانش‌آموزان برای دریافت خدمات آموزش ویژه، از اصطلاح «ناتوانی یادگیری خاص در خواندن» استفاده می‌کنند یا در ارزیابی‌های تخصصی نیز اصطلاح «اختلال یادگیری خاص با نقص در خواندن» به کار می‌رود که عنوان تشخیصی این اختلال در راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی (DSM-5) است.

نارساخوانی تنها دلیل دشواری افراد در خواندن نیست. تنها راه تشخیص علت این دشواری‌ها، انجام یک ارزیابی جامع است که طیف مختلفی از مهارت‌ها را بررسی کند. ارزیابی نارساخوانی می‌تواند توسط متخصصان مختلفی انجام شود، از جمله:
روان‌شناس مدرسه
روان‌شناس بالینی
عصب‌روان‌شناس

خواندن مهارت‌های مختلفی را دربرمی‌گیرد؛ از صداکشی و ترکیب صداها برای خواندن کلمات و املا گرفته تا درک مطلب و نوشتن. به همین دلیل، متخصصان از مجموعه‌ای از آزمون‌ها برای شناسایی دقیق نقاط قوت و دشواری‌های فرد استفاده می‌کنند. آزمون‌های مورد استفاده برای بزرگسالان نیز مشابه آزمون‌های کودکان هستند یا شباهت زیادی به آن‌ها دارند. در ارزیابی بزرگسالان ممکن است مهارت‌های دیگری نیز بررسی شوند که بر خواندن تأثیر می‌گذارند؛ برای مثال توجه و حافظۀ کاری.
مدت زمان ارزیابی به سن فرد و نوع ارزیابی بستگی دارد. در متن اصلی، ارزیابی کودکان کم‌سن حدود سه تا چهار ساعت و ارزیابی نوجوانان و بزرگسالان در مجموع حدود شش تا هشت ساعت گزارش شده است.

مداخله و آموزش

دارویی برای درمان نارساخوانی وجود ندارد. اما آموزش تخصصی می‌تواند به افراد دارای نارساخوانی کمک کند تا مهارت‌های خواندن، املا و نوشتن خود را بهبود دهند.

یکی از رویکردهای پرکاربرد، اورتون–گیلینگهام (Orton–Gillingham یا OG) نام دارد. این رویکرد بسیار ساختارمند است؛ به این معنا که مهارت‌های خواندن به‌صورت مستقیم و در یک ترتیب منطقی آموزش داده می‌شوند. ممکن است از این رویکرد با عنوان آموزش ساختارمند سواد (Structured Literacy) نیز یاد شود. بسیاری از برنامه‌های آموزش خواندن برای افراد دارای نارساخوانی بر پایه این رویکرد طراحی شده‌اند؛ از جمله سیستم خواندن بارتون و سیستم خواندن ویلسون.

رویکرد اورتون–گیلینگهام (OG) همچنین از آموزش چندحسی استفاده می‌کند. در این روش، حواس مختلف فرد درگیر می‌شوند و او از بیش از یک راه برای ارتباط برقرار کردن با آنچه یاد می‌گیرد استفاده می‌کند.

آموزش مناسب برای نارساخوانی فقط مهارت‌ها را بهبود نمی‌دهد. پژوهش‌ها نشان داده‌اند که این آموزش می‌تواند حتی نحوۀ عملکرد مغز را تغییر دهد و مسیرهای عصبی موردنیاز برای خواندن را ایجاد یا تقویت کند.

هرچه افراد زودتر آموزش تخصصی دریافت کنند، بهتر است. با این حال، برای دریافت کمک و روان‌خوانی بهتر هیچ‌وقت دیر نیست. برخی متخصصان خصوصی آموزش خواندن با بزرگسالان نیز کار می‌کنند و از رویکردهایی مشابه روش‌های مورد استفاده برای کودکان بهره می‌برند.

چالش‌های همراه

نارساخوانی اغلب همراه با شرایط یا تفاوت‌های دیگری نیز دیده می‌شود، از جمله:

• اختلال نقص توجه وبیش‌فعالی (ADHD)
• اختلال یادگیری ریاضی (Dyscalculia)
• اختلال در نوشتن (Dysgraphia)
• اختلال در بیان نوشتاری
• دشواری در کارکردهای اجرایی
• اضطراب
• افسردگی

یک ارزیابی جامع علاوه بر خواندن، حوزه‌های دیگری را نیز بررسی می‌کند و می‌تواند به شناسایی برخی از این شرایط نیز کمک کند. شناخت همۀ دشواری‌هایی که فرد با آن‌ها روبه‌روست، امکان رسیدگی و مداخله مناسب برای هر یک را فراهم می‌کند.

گام‌های بعدی

اگر شما یا فرزندتان تشخیص نارساخوانی دریافت کرده‌اید، کارهایی وجود دارد که می‌توانند به بهبود مهارت‌ها و مدیریت چالش‌ها کمک کنند. والدین بهتر است درباره دشواری‌هایی که فرزندشان تجربه می‌کند با معلم و متخصص مربوطه گفت‌وگو کنند. همچنین می‌توانند درباره منابع و راهبردهایی که در خانه به کودک کمک می‌کنند، سؤال کنند.

اگر فرزندتان برای بهبود مهارت‌های خواندن یا یادگیری، آموزش یا حمایت تخصصی دریافت می‌کند، مهم است که روند پیشرفت او را پیگیری کنید. می‌توانید به‌طور منظم از متخصص یا آموزش‌دهنده درباره پیشرفت فرزندتان بازخورد بگیرید تا مشخص شود روش آموزشی و حمایت‌های ارائه‌شده تا چه اندازه مؤثر بوده‌اند.

بزرگسالان می‌توانند در صورت تمایل، درباره دشواری‌های خواندن خود با کارفرما صحبت کنند. مطرح کردن این موضوع می‌تواند به فراهم شدن شرایط و حمایت‌های مناسب در محیط کار کمک کند تا نارساخوانی مانع از آن نشود که فرد توانایی‌های خود را به بهترین شکل به کار بگیرد.

برای برخی افراد، چالش‌های ناشی از نارساخوانی و شرایط هم‌زمان آن می‌تواند به مشکلاتی مربوط به عزت‌نفس، اضطراب و افسردگی منجر شود. درمان شناختی–رفتاری (CBT) می‌تواند هم برای کودکان و هم برای بزرگسالان مفید باشد.

این راهنمای یک‌صفحه‌ای، اطلاعات ضروری و پایه‌ای را برای کسانی که می‌خواهند با نارساخوانی آشنا شوند، ارائه می‌دهد. برای مطالعهٔ آنلاین این راهنما، روی لینک دانلود زیر کلیک کنید یا آن را چاپ کرده و در اختیار دوستان، اعضای خانواده، معلمان یا همکارانتان قرار دهید.

دانلود